واجب است كه ابعاد ثلاثه ، يعنى طول و عرض و عمق را قبول كند و اگر جسم از اجزاء لا يتجزى مركب باشد در حد ذات پيوسته نخواهد بود و گسسته مىگردد و قابل ابعاد ثلاثه نمىشود ؛ چنان كه شيخ الرئيس در دانشنامهء علايى گفته است كه جسم در حد ذات پيوسته است كه اگر گسسته بودى قابل ابعاد نبودى . « 1 » د - تقابل محاذيات شىء و از جمله ادله‌اى كه جزء را به قول مطلق ، يعنى اعم از اينكه در ضمن جسم يا منفرد باشد ، نفى مىكند اين است كه : بايد در هر متحيّز بالذاتى آن چيزى كه محاذى با جهت فوق است غير از آن چيزى باشد كه محاذى با جهت تحت است و جهات ديگر از جهات ششگانه نيز چنين است ، پس جسم - و لو وهماً و فرضاً - منقسم است . « 2 » رد مختار نظّام با برهان قطع و تناسب برهان قطع « 3 » و برهان تناسب « 4 » معتقَد نظّام را كه مىگفت : جسم از اجزاء غير متناهيه مؤلف است ، نفى مىكند و براهين سابق هم اين قول را ابطال مىكند ؛ چون اين قول بالاخره مستلزم جزء لا يتجزى است ؛ گرچه نظّام به خاطر آن براهين اين قول را اختيار كرده است . تقرير برهان قطع اين است كه : اگر اجزاء جسم غير متناهى باشد قطع و طى مسافت معينى در زمان متناهى ممكن نخواهد بود ؛ زيرا طى يك قطعه از آن مسافت و پيمودن آن ممكن نيست مگر بعد از پيمودن نصف آن ، و پيمودن نصف آن ممكن نيست مگر بعد از پيمودن نصف نصف آن و هكذا ، پس محال است كه به جايى ختم

--> ( 1 ) - دانشنامهء علايى ، ص 15 . ( 2 ) - رجوع كنيد به : مباحث مشرقيه ، ج 2 ، ص 31 ؛ شرح مواقف ، ج 7 ، ص 21 ؛ اسفار ، ج 5 ، ص 28 . ( 3 ) - رجوع كنيد به : مباحث مشرقيه ، ج 2 ، ص 30 ؛ شرح مواقف ، ج 7 ، ص 9 ؛ اسفار ، ج 5 ، ص 40 . ( 4 ) - رجوع كنيد به : مباحث مشرقيه ، ج 2 ، ص 30 ؛ شرح مواقف ، ج 7 ، ص 11 - 12 ؛ اسفار ، ج 5 ، ص 39 .